Меню Рубрики

Как делать морфологик анализ на татарском

Үзләштергән темаларны ныгытыр өчен

Исемгә морфологик анализ ясау

1. Сүз төркемен билгеләргә.

2. Ялгызлык яки уртаклык исем булуын әйтергә.

5. Тартым белән төрләнгән яки төрләнмәгән булуын билгеләргә.

6. Кайсы сүзгә иярүен яки кайсы сүзнең аңа ияреп, аның турында ни дә булса хәбәр итүен ачыкларга һәм нинди җөмлә кисәге булуын әйтергә.

7. Тамыр сүзме, ясалмамы икәнен билгеләргә. Ясалма булса, ясалу ысулын әйтергә.

Безнең илебездә кешене хезмәт зурлый.

Илебездә – исем, уртаклык исем, берлек санда, урын-вакыт килешендә, I зат күплек сан тартым белән төрләнгән, зурлый фигыленә ияргән, хәл, тамыр исем .

Кешене – исем, уртаклык исем, берлек санда, төшем килешендә, тартым белән төрләнмәгән, зурлый фигыленә ияргән, тәмамлык, тамыр исем.

Хезмәт – исем, уртаклык исем, берлек санда, баш килештә, тартым белән төрләнмәгән, аңа зурлый фигыле, ияреп, аның эше турында хәбәр итә, ия, тамыр исем.

Затланышлы фигыльләргә морфологик анализ ясау

Фигыльнең затланышлы төрләре: хикәя, боерык , шарт фигыльләр.

2.Затланышлы яки затланышсыз булуын әйтергә.

4.Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга.

6.Заман белән төрләнү-төрләнмәвен аңлатырга. Төрләнсә, заманын билгеләргә.

8. Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга.

Чыга (ай) – фигыль, затланышлы, хикәя фигыль, барлыкта, III зат берлек санда, заман белән төрләнә, хәзерге заманда, төп юнәлештә, җөмләдә хәбәр булып килгән.

Матурлыкны безгә килеп күрегез .

Күрегез – фигыль, затланышлы, боерык фигыль, барлыкта, III зат күплек санда, төп юнәлештә, заман белән төрләнми, җөмләдә хәбәр булып килгән.

Фигыльнең затланышсыз төрләре

1. Сүз төркемен билгеләргә.

2. Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә.

3. Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга.

6. Исемләшкән булса, санын, килешен, тартым белән төрләнү-төрләнмәвен ачыкларга.

7. Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга.

Иделгә сузылган айлы юлдан

Тын гына , моң гына җыр ага .

Сузылган (юл) – фигыль, затланышсыз, сыйфат фигыль, барлыкта, заман белән төрләнә, үткән заманда, төшем юнәлешендә, җөмләдә аергыч булып килгән.

2.Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә .

3.Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга .

5.Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга .

Сокланып – фигыль , затланышсыз , хәл фигыль,барлыкта , төп юнәлештә , җөмләдә хәл булып килгән .

Үрергә -фигыль , затланышсыз , инфинитив , барлыкта , төп юнәлештә , җөмләдә хәл булып килгән .

1. Сүз төркемен билгеләргә .

2.Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә .

3.Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга .

7.Тартым белән төрләнү-төрләнмәвен ачыкларга .

8.Нинди җөмлә кисәге булуын әйтергә .

Сагындырды сызылып таңнар атуы ,

Атуы ,уятуы –фигыль , затланышсыз , исем фигыльләр , барлыкта , төп юнәлештә , берлек санда , баш килештә , тартым белән төрләнгәннәр , җөмләдә ия булып килгәннәр .

Сыйфатка морфологик анализ ясау

1. Сүз төркемен билгеләргә.

3. Исемләшү –исемләшмәвен әйтергә.

4. Исемләшмәсә, кайсы сүз төркемен ачыклавын аңлатырга.

5. Нинди җөмлә кисәге булып килүен билгеләргә.

6. Ясалышы ягыннан төрен ачыкларга.

Җыегыз , балалар , сез җирнең

Бу нәфис һәм иркә гөлләрен .

Китерегез данлыклы хөр илнең

Тәбрикләп шатлыклы көннәрен .

Нәфис, иркә, хөр – сыйфатлар, төп дәрәҗәдә, исемләшмәгәннәр, гөлләрен һәм илнең исемнәрен ачыклаганнар, җөмләдә аергыч булып килгәннәр, ясалышлары ягыннан тамыр сүзләр.

Данлыклы, шатлыклы – сыйфатлар, төп дәрәҗәдә, исемләшмәгәннәр, илнең һәм көннәрен исемнәрен ачыклаганнар, җөмләдә аергыч булып килгәннәр, ясалышлары ягыннан кушымча ялгау юлы белән ясалган сүзләр.

Рәвешләргә морфологик анализ ясау

  1. Кайсы сүз төркемен ачыклавын аңлатырга .
  1. Нинди җөмлә кисәге булуын билгеләргә .
  1. Ясалышы ягыннан төрен ачыкларга .

Бүген Әтнәдә мәшһүр галим Шиһабетдин Мәрҗани музее ачыла .

Бүген – рәвеш , вакыт рәвеше , ачыла фигылен ачыклый , вакыт хәле булып килгән , ясалышы ягыннан кушма сүз .

Еракта – рәвеш, урын рәвеше , күренә фигылен ачыклый , урын хәле булып килгән , ясалышы ягыннан тамыр сүз .

Алмашлыкларга морфологик анализ

4.Нинди җөмлә кисәге булуын билгеләргә .

5.Ясалышы ягыннан төрен әйтергә .

Алар – алмашлык, зат алмашлыгы , күплек санда , баш килештә , җөмләдә ия , тамыр сүз .

Минем – алмашлык, зат алмашлыгы, берлек санда , иялек килешендә , җөмләдә аергыч, тамыр сүз .

Кем ,шул – алмашлыклар, сорау алмашлыклары , берлек санда , баш килештә , җөмләдә ия , тамыр сүзләр .

Аваз ияртемнәренә морфологик анализ ясау

1. Сүз төркемен билгеләргә .

3.Җөмләнең нинди кисәге булуын ачыкларга .

Чут-чут сайрый сандугачлар , җәйге таң сызылып бара .

Чут-чут – аваз ияртеме , сандугач тавышын белдерә , җөмләдә рәвеш хәле булып килгән , парлы сүз .

Караңгы, тын урамнарда тып-тып тамчылар тама .

Тып-тып – аваз ияртеме, табигать күренеше тавышын белдерә, җөмләдә рәвеш хәле булып килгән, парлы сүз .

Бәйлекләргә морфологик анализ ясау

1. Сүз төркемен билгеләргә .

2.Таләп иткән килеше буенча төркемчәсен әйтергә .

3.Сүзләрне яки җөмләләрне бәйләвен аерып күрсәтергә .

Күк йөзе соры болытлар белән каплана .

Белән – бәйлек, баш килешен ( алмашлыклардан иялек ) таләп итүче , сүзләрне бәйли (болытлар белән каплана ) .

Таба – бәйлек, юнәлеш килешен таләп итә , сүзләрне бәйли (кичкә таба салкынайтты ) .

Теркәгечләргә морфологик анализ

3.Сүз яки җөмләләрне бәйләвен ачыкларга .

Яз килеп үтеп тә китте , ә тормыш дәвам итә .

Ә — теркәгеч , тезүче , каршы куючы теркәгеч , җөмләләрне бәйли .

Урман тын, чөнки сайрар кошлар инде йокыга талган .

Чөнки – теркәгеч ,ияртүче теркәгеч ,җөмләләрне бәйли .

Кисәкчәләргә морфологик анализ ясау

3.Кайсы сүзгә яки тулаем җөмләгә каравын ачыкларга .

Шул турыда аз гына – биш-алты сүз сөйлим әле ,

Гадәтемчә аз гына җырлыйм әле , көйлим әле .

Гына – кисәкчә , чикләүче кисәкчә , аз сүзенә карый .

Әле – кисәкчә , үтенү , теләк , карар кылуны белдерүче кисәкчә , сөйлим , җырлыйм , көйлим сүзләренә карый .

Казан чите , тып-тын Казан чите.

Тып , ап – кисәкчәләр , көчәйткеч кисәкчәләр , тын , ак сүзләренә карыйлар .

Хәбәрлек сүзләргә морфологик анализ

2.Хәбәрлек сүзнең мәгънәсен аңлатырга .

3.Җөмләдә нинди кисәк булуын ачыкларга.

Менмәмен мин , Ходай кушса, мич башына ,

Шигырьләрдән килер миңа кирәк җылы .

Кирәк – хәбәрлек сүз ,таләп ителгән ; булуы тиешле ,зарур мәгънәсендә ; җөмләдә аергыч булып килгән .

Ымлыкларга морфологик анализ ясау

1. Сүз төркемен билгеләргә .

Аһ , үләм бит бу баләдән кем килеп йолкыр мине ?

Аһ – ымлык , кешенең эчке кичерешен белдерә.

Өйрәнелгән грамматик материалны кабатлау, белемнәрен системага салу максатыннан үткәрелгән дәрес эшкәртелмәсе.

Дәрес экологик тәрбия бирү максаты белән үрелеп бара. Шулай укукучылар алмашлыкларга морфологик-синтаксик анализ ясарга өйрәнәләр. Дәрес рус мәктәбенең татар төркеме өчен тәкъдим ителә.

Татар мәктәпләрендә 6 нчы сыйныфта «Саннарга морфологик анализ» темасы үтелә.Дәреснең максаты:Мөстәкыйль сүз төркеме буларак саннарга морфологик анализ ясый белү күнекмәләре булдыру;б) санның граммати.

Сүзләрне морфологик яктан тикшерү тәртибе.

Сүзләрне морфологик яктан тикшерү тәртибе.

2 сыйныф өчен дәрес план-конспектын тәкъдим итәм.

Технологик карта татар теленнән 7 нче сыйныфның татар төркемендә укучылар өчен төзелде.Коллективта, парларда һәм төркемнәрдә эш бирелде.Проблемалы, өлешчә эзләнү методлары кулланылды.

источник

Подать заявку

Для учеников 1-11 классов и дошкольников

Описание презентации по отдельным слайдам:

Исемгә морфологик анализ ясау Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2.Ялгызлык яки уртаклык исем булуын әйтергә 3.Санын әйтергә. 4. Килешен әйтергә. 5.Тартым белән төрләнгән яки төрләнмәгән булуын билгеләргә. 6.Кайсы сүзгә иярүен яки кайсы сүзнең аңа ияреп, аның турында ни дә булса хәбәр итүен ачыкларга һәм нинди җөмлә кисәге булуын әйтергә. 7.Тамыр сүзме, ясалмамы икәнен билгеләргә. Ясалма булса, ясалу ысулын әйтергә.

Исемгә анализ үрнәге Безнең илебездә кешене хезмәт зурлый Илебездә – исем, уртаклык исем, берлек санда, урын – вакыт килешендә, 1зат күплек сан тартым белән төрләнгән, зурлый фигыленә ияргән, хәл, тамыр исем. Кешене – исем, уртаклык исем, берлек санда, төшем килешендә, тартым белән төрләнмәгән, зурлый фигыленә ияргән, тәмамлык , тамыр исем. Хезмәт – исем, уртаклык исем, берлек санда, баш килештә, тартым белән төрләнмәгән, аңа зурлый фигыле, ияреп, аның эше турында хәбәр итә, ия, тамыр исем.

Сыйфатка морфологик анализ ясау Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2. Дәрәҗәсен ачыкларга. 3. Исемләшү – исемләшмәвен әйтергә. 4. Исемләшмәсә, кайсы сүз төркенмен ачыклавын аңлатырга. 5. Нинди җөмлә кисәге булып килүен билгеләргә. 6. Ясалышы ягыннан төрен ачыкларга. Анализ үрнәге Җыегыз , балалар, сез җирнең Бу нәфис һәм иркә гөлләрен. Нәфис, иркә — Сыйфат, төп дәрәҗәдә, исемләшмәгәннәр, Гөлләрен исемен ачыклаганнар, җөмләдә аергыч булып килгәннәр, ясалышы ягыннан тамыр сүзләр.

Санга морфологик анализ ясау Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2. Төркемчәсен әйтергә. 3. Кайсы сүз төркемен ачыклавын яки мөстәкыйль кулланылуын аңлатырга. 4. Төрләнү – төрләнмәвен әйтергә. 5. Нинди җөмлә кисәге булуын билгеләргә. 6. Ясалышы ягыннан төрен ачыкларга. Анализ үрнәге 2000 нче елның декабрь аенда татар халкының сөекле шагыйре Хәсән Туфанның тууына 100 ел тулды. Ике меңенче – сан, тәртип саны , елның сүзен ачыклаган, төрләнми, җөмләдә аергыч составында килгән, тезмә сүз. Йөз – сан, төп сан, ел сүзен ачыклаган, төрләнми, Ия составында килгән, тамыр сүз.

Рәвешләргә морфологик анализ ясау Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2. Төркемчәсен әйтергә. 3. Кайсы сүз төркемен ачыклавын аңлатырга. 4. Нинди җөмлә кисәге булуын билгеләргә. 5. Ясалыш ягыннан төрен ачыкларга. Анализ үрнәге Бүген Әтнәдә Мәшһүр галим Шиһабетдин Мәрҗани музее ачыла. Бүген _ рәвеш, вакыт рәвеше , ачыла Фигылен ачыклый, вакыт хәле булып килгән, ясалышы ягыннан кушма сүз.

Алмашлыкларга Морфологик анализ ясау Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2. Төркемчәсен әйтергә. 3. Төрләнү – төрләнмәвен ачыкларга. 4. Нинди җөмлә кисәге булуын билгеләргә. 5. Ясалышы ягыннан төрен әйтергә. Анализ үрнәге Күгәрченнәр гөрләшәләр Язгы кояш нурында. Алар җырлый иң матур җыр Минем әни турында Алар – алмашлык , зат алмашлыгы, күплек санда, баш килештә , җөмләдә — ия, тамыр сүз. Минем – алмашлык , зат алмашлыгы, берлек санда, иялек килешендә, җөмләдә — аергыч, тамыр сүз

Аваз ияртемнәренә морфологик анализ ясау Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2.Мәгънәсен аңлатырга. 3. Җөмләнең нинди кисәге булуын ачыкларга. 4. Ясалышын аңлатырга. Анализ үрнәге Чүт – чүт сайрый сандугачлар, җәйге таң сызылып бара. Чүт – чүт – аваз ияртеме , сандугач тавышын белдерә, җөмләдә рәвеш хәле булып килгән, парлы сүз

Фигыльгә морфологик анализ ясау Фигыльнең затланышлы төрләре Хикәя, боерык һәм шарт фигыльләр Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2. Затланышлы яки затланышсыз булуын әйтергә. 3. Төркемчәсен билгеләргә. 4.Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга. 5. Зат – санын күрсәтергә. 6. Заман белән төрләнү – төрләнмәвен аңлатырга. Төрләнсә, заманын билгеләргә. 7. Юнәлешен әйтергә. 8. Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга.

Затланышлы фигыльгә анализ үрнәге Ай чыга Арча кырыннан, сәгатен белеп кенә. Чыга – фигыль, затланышлы, хикәя фигыль, барлыкта, 3 зат берлек санда, заман белән төрләнә, хәзерге заманда, төп юнәлештә, җөмләдә хәбәр булып килгән. Бәхетле матур тормышны Безгә килеп күрегез! Күрегез – фигыль, Затлынышлы, боерык фигыль барлыкта, өченче зат күплек санда, төп юнәлештә заман белән төрләнми,җөмләдә хәбәр булып килгән. Яшел шәл ябына каен, Сандугачлы яз җитсә. Җитсә — фигыль, Затланышлы, шарт фигыль, барлыкта, 3 зат берлек санда, заман белән төрләнми, төп юнәлештә, җөмләдә хәбәр булып килгән.

Фигыльнең затланышсыз төрләре Сыйфат фигыль Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2. Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә. 3. Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга. 4. Заманын күрсәтергә. 5. Юнәлешен әйтергә. 6. Нинди җөмлә киге булуын ачыкларга. Анализ үрнәге Иделгә сузылган айлы юлдан Тын гына, моң гына җыр ага. Сузылган (юл) – фигыль, затланышсыз, сыйфат фигыль, барлыкта, заман белән төрләнә, үткән заманда, төшем юнәлешендә, җөмләдә аергыч булып килгән.

Читайте также:  Какие анализы сдать при кровотечение

Хәл фигыль, инфинитив Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2. Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә. 3. барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга. 4. Юнәлешен билгеләргә. 5. Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга. Анализ үрнәге Сокланып җирнең яменә, Йолдызлар янып тора. Сокланып – фигыль, затланышсыз, хәл фигыль , барлыкта, төп юнәлештә, җөмләдә хәл булып килгән. Түгәрәк күл суы салкын, куйдым гөлләр үрергә. Үрергә — фигыль, затлышсыз. Инфитив, барлыкта, төп юнәлештә, җөмләдә хәл булып килгән.

Исем фигыльгә морфологик анализ Анализ тәртибе 1. Сүз төркемен билгеләргә. 2.Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә. 3. Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга. 4. Юнәлешен әйтергә. 5. Санын күрсәтергә. 6. Килешен билгеләргә. 7. Тартым белән төрләнү – төрләнмәвен ачыкларга. 8. Нинди җөмлә кисәге булуын әйтергә. Анализ үрнәге Сагындырды сызылып таңнар атуы, Әнкәемнең иркәләп уятуы. Атуы, уятуы – фигыльләр, затланышсыз, исем фигыльләр, барлыкта, төп юнәлештә, берлек санда, баш килештә,тартым белән төрләнгәннәр, җөмләдә ия булып килгәннәр.

Вам будут интересны эти курсы:

Все материалы, размещенные на сайте, созданы авторами сайта либо размещены пользователями сайта и представлены на сайте исключительно для ознакомления. Авторские права на материалы принадлежат их законным авторам. Частичное или полное копирование материалов сайта без письменного разрешения администрации сайта запрещено! Мнение редакции может не совпадать с точкой зрения авторов.

Ответственность за разрешение любых спорных моментов, касающихся самих материалов и их содержания, берут на себя пользователи, разместившие материал на сайте. Однако редакция сайта готова оказать всяческую поддержку в решении любых вопросов связанных с работой и содержанием сайта. Если Вы заметили, что на данном сайте незаконно используются материалы, сообщите об этом администрации сайта через форму обратной связи.

источник

Тулы фонетик анализ ясау тәртибе

  1. Сүз иҗекләргә бүленә, иҗекләр саны, ябык һәм ачык иҗекләр күрсәтелә.
  2. Сүздәге хәрефләр һәм авазлар саны күрсәтелә, хәреф белән аваз саны туры килүе (килмәве) билгеләнә.
  3. Сүздәге тартыклар күрсәтелә, характеристика бирелә. Сузыклар гармониясе сакланганлыгы (сакланмаганлыгы) билгеләнә.
  4. Сүздәге тартыклар күрсәтелә, характеристика бирелә.
  5. Сүзнең язылышы әйтелешкә туры килүе (килмәве) билгеләнә.
  6. Басымның кайсы иҗеккә төшүе күрсәтелә.

Анализ үрнәге

  1. Иҗекләргә бүләбез: мә-каль-ләр, 3 иҗектән тора. Мә — ачык иҗек, -каль, -ләр — ябык иҗекләр.
  2. [м ә къ ә л л ә р ] — 9 хәреф, 8 аваз, хәреф саны белән аваз саны туры килми.
  3. [ ә ] – нечкә, озын, иренләшмәгән сузык, сүзнең әйтелешендә сузыклар гармониясе саклана.
  4. [ м ] – ирен-ирен тартыгы, йомык, сонор, яңгырау, борын авазы, парсыз; [къ ] – увуляр тартык, йомык парлы, саңгырау; [л ] – тел-теш тартыгы, парсыз, сонор; [р] –

тел-теш тартыгы, парсыз, яңгырау.

  1. Әйтелеш белән язылыш туры килмәгән очраклар: а) увуляр [к] авазын белдерү өчен, калын сузык аваз хәрефләре кулланылган; ә) икенче иҗекне нечкә уку өчен, нечкәлек хәрефе (ь) язылган.
  2. Басым соңгы иҗеккә төшә: [м ә къ ә л л ә р ]

Тулы лексик анализ ясау тәртибе:

  • Сүзнең килеп чыгышы билгеләнә: татар теленең
    үз сүзе яки алынма сүз (гарәп-фарсы, рус-европа).
  1. Сүзнең лексик мәгънәсе һәм төрләре аңлатыла:
    бер мәгънәле яки күпмәгънәле (күпмәгънәле булса, бар­лык мәгънәләре дә күрсәтелә).
  • Туры яки күчерелмә мәгънәдә булуы күрсәтелә (кү-
    черелмә мәгънәдә булса, төре билгеләнә: метафора, мето-
    нимия, синекдоха, вазифа буенча күчеш).
  • Сүзнең омонимы табыла; булса, төре (саф омоним,
    омофон, омограф, омоформа) билгеләнә.
  • Сүзнең синонимнары күрсәтелә.
  • Сүзнең антонимы күрсәтелә.
  • Әлеге сүз кергән фразеологизмнар бирелә.

Дөнья тәгәрмәчен тотарга тик

Аң-акылның гына хакы бар. (Ф. Бәширова)

Дөнья

  • Гарәп сүзе.
  1. Күпмәгънәле сүз: галәмнең бер өлеше; җир шары;
    безне чолгап алган бар табигать, мохит; кешелек җәм-
    гыяте; иҗтимагый чынбарлыкның бер өлкәсе; пси­
    хик тормышның бер өлкәсе; дөньялык һ.б.
  • Туры мәгънәдә (күчерелмә мәгънәсе — бик күп,зур).
  1. Омонимы юк,
  2. Җиһан, галәм, җир йөзе, җир шары.
  3. Дөньялык мәгънәсенә антонимы — ахирәт.
  4. Фразеологизмнар: дөнья бәясе, дөнья йөзе, дөнья
    куу, дөнья кую, дөнья көтү, дөнья күрү, дөньяга килү,дөнья тигезләнү, дөньяга чыгу, дөньядан китү, дөньябетү һ.б.

Сүзләрне морфологик яктан тикшерү тәртибе

Исемгә морфологик анализ

  1. Сүз төркемен әйтергә.
  2. Ялгызлык яки уртаклык исем булуын әйтергә.
  3. Санын әйтергә.
  4. Килешен әйтергә.
  5. Тартым белән төрләнгән яки төрләнмәгән булуын билгеләргә.
  6. Кайсы сүзгә иярүен яки кайсы сүзнең аңа ияреп, аның турында ни дә булса хәбәр итүен ачыкларга һәм нинди җөмлә кисәге булуын әйтергә.
  7. Тамыр сүзме, ясалмамы икәнен билгеләргә.Ясалма булса, ясалу ысулын әйтергә.

Анализ үрнәге

Безнең илебездә кешене хезмәт зурлый.

Илебездә — исем, уртаклык исем, берлек санда, урын – вакыт килешендә, 1зат күплек сан тартым белән төрләнгән, зурлый фигыленә ияргән, хәл, тамыр исем.

Сыйфатка морфологик анализ

  1. Сүз төркемен билгеләргә.
  2. Дәрәҗәсен билгеләргә.
  3. Исемләшү – исемләшмәвен әйтергә.
  4. Исемләшмәсә, кайсы сүз төркемен ачыклавын аңлатырга.
  5. Нинди җөмлә кисәге булуын әйтергә.
  6. Ясалышы ягыннан төрен ачыкларга.

Анализ үрнәге

Җыегыз, балалар, сез җирнең

Бу нәфис һәм иркә гөлләрен.

Нәфис, иркә — сыйфатлар, төп дәрәҗәдә, исемләшмәгәннәр, гөлләрен исемен ачыклаганнар, җөмләдә аергыч булып килгәннәр, ясалышлары ягыннан тамыр сүзләр.

Санга морфологик анализ

  1. Сүз төркемен билгеләргә.
  2. Төркемчәсен әйтергә.
  3. Кайсы сүз төркемен ачыклавын яки мөстәкыйль кулланылуын аңлатырга.
  4. Төрләнү – төрләнмәвен әйтергә.
  5. Нинди җөмлә кисәге булуын билгеләргә.
  6. Ясалышы ягыннан төрен ачыкларга.

Анализ үрнәге

2000 нче елның декабрь аенда татар халкының сөекле шагыйре Хәсән Туфанның тууына 100 ел тулды.

Ике меңенче – сан, тәртип саны, елның сүзен ачыклаган, төрләнми, җөмләдә аергыч составында килгән, тамыр сүз.

Рәвешләргә морфологик анализ

3.Кайсы сүз төркемен ачыклавын яки мөстәкыйль кулланылуын аңлатырга.

4..Нинди җөмлә кисәге булуын билгеләргә.

5.Ясалышы ягыннан төрен ачыкларга.

Анализ үрнәге

Бүген Әтнәдә мәшһүр галим Шиһабетдин Мәрҗәни музее ачыла.

Бүген – рәвеш, вакыт рәвеше, ачыла фигылен ачыклый, вакыт хәле булып килгән, ясалышы ягыннан кушма сүз.

Алмашлыкларга морфологик анализ

3.Төрләнү – төрләнмәвен әйтергә.

4.Нинди җөмлә кисәге булуын билгеләргә.

5.Ясалышы ягыннан төрен ачыкларга.

Анализ үрнәге

Алар җырлый иң матур җыр

Алар – алмашлык, зат алмашлыгы, күплек санда, баш килештә, җөмләдә — ия, тамыр сүз.

Фигыльнең затланышлы төрләре

Хикәя, боерык, шарт фигыльләргә морфологик анализ

  1. Затланышлы яки затланышсыз булуын әйтергә.
  2. Төркемчәсен билгеләргә.
  3. Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга.
  4. Зат – санын күрсәтергә.
  5. Заман белән төрләнү – төрләнмәвен аңлатырга. Төрләнсә, заманын билгеләргә.
  6. Юнәлешен әйтергә.
  7. Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга.

Анализ үрнәге

Ай чыга Арча кырыннан, сәгатен белеп кенә…(Х.Туфан)

Чыга – фигыль, затланышлы, хикәя фигыль, барлыкта, III зат берлек санда, заман белән төрләнә, хәзерге заманда, төп юнәлештә, җөмләдә хәбәр булып килгән.

Фигыльнең затланышсыз төрләре

Сыйфат фигыльгә морфологик анализ

  1. Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә.
  2. Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга.
  3. Заманын билгеләргә.
  4. Юнәлешен әйтергә.
  5. Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга.

Анализ үрнәге

Иделгә сузылган айлы юлдан Тын гына, моң гына җыр ага.(Х.Туфан)

Сузылган – фигыль, затланышсыз, сыйфат фигыль, барлыкта, заман белән төрләнә, үткән заманда, төшем юнәлешендә, җөмләдә аергыч булып килгән.

Хәл фигыль, инфинитивка морфологик анализ

  1. Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә.
  2. Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга.
  3. Заманын билгеләргә.
  4. Юнәлешен әйтергә.
  5. Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга.

Анализ үрнәге

Сокланып җирнең яменә

Йолдызлар янып тора.( Х.Туфан)

Сокланып – фигыль, затланышсыз, хәл фигыль, барлыкта, төп юнәлештә, җөмләдә хәл булып килгән.

Исем фигыльгә морфологик анализ

  1. Затланышсыз фигыльнең төркемчәсен әйтергә.
  2. Барлыкта яки юклыкта булуын ачыкларга.
  3. Юнәлешен әйтергә.
  4. Санын күрсәтергә.

7.Тартым белән төрләнү – төрләнмәвен ачыкларга.

  1. Нинди җөмлә кисәге булуын ачыкларга.

Анализ үрнәге

Сагындырды сызылып таңнар атуы…(И.Юзеев)

Атуы — фигыль, затланышсыз, исем фигыль, барлыкта , төп юнәлештә, берлек санда, баш килештә, тартым белән төрләнгән, җөмләдә ия булып килгән.

Аваз ияртемнәренә морфологик анализ

  1. Сүз төркемен билгеләргә.
  2. Мәгънәсен аңлатырга.
  3. Җөмләнең нинди кисәге булуын ачыкларга.
  4. Ясалышын аңлатырга.

Анализ үрнәге

Чут – чут сайрый сандугачлар, җәйге таң сызылып бара.(Ә. Ерикәй)

Чут – чут – аваз ияртеме, сандугач тавышын белдерә, җөмләдә рәвеш хәле булып килгән, парлы сүз.

Бәйлекләргә морфологик анализ

  1. Сүз төркемен билгеләргә.
  2. Таләп иткән килеше буенча төркемчәсен әйтергә.
  3. Сүзләрне яки җөмләләрне бәйләвен аерып күрсәтергә.

Анализ үрнәге

Күк йөзе соры болытлар белән каплана.(Г. Ибраһимов)

Белән – бәйлек, баш килешен таләп итүче, сүзләрне бәйли (болытлар белән каплана).

Теркәгечләргә морфологик анализ

3.Сүзләрне яки җөмләләрне бәйләвен аерып күрсәтергә.

Анализ үрнәге

Яз килеп үтеп тә китте, ә тормыш дәвам итә.(Х.Туфан)

Ә — теркәгеч, тезүче, каршы куючы теркәгеч, җөмләләрне бәйли.

Кисәкчәләргә морфологик анализ

3.Кайсы сүзгә яки тулаем җөмләгә каравын ачыкларга.

Анализ үрнәге

Шул турыда аз гына – биш – алты сүз сөйлим әле,

Гадәтемчә аз гына җырлыйм әле, көйлим әле.(Г.Тукай)

Гына – кисәкчә, чикләүче кисәкчә, аз сүзенә карый.

Әле – кисәкчә, үтенү, теләк, каар кылуны белдерүче кисәкчә, сөйлим, җырлыйм, көйлим сүзләрнә карый.

Хәбәрлек сүзләргә морфологик анализ

  1. Җөмләнең нинди кисәге булуын ачыкларга.

Анализ үрнәге

Менмәмен мин, Ходай кушса, мич башына,

Шигырьләрдән килер миңа кирәк җылы.

Кирәк – хәбәрлек сүз, таләп ителгән, булуы тиешле, зарур мәгънәсендә, җөмләдә аергыч булып килгән.

Ымлыкларга морфологик анализ

  1. Сүз төркемен билгеләргә.
  2. Төркемчәсен әйтергә.

Аһ, үләм бит бу бәладән кем килеп йолкыр мине?

Аһ – ымлык, кешенең эчке кичерешен белдерә.

Сүзтезмәләрне, җөмлә кисәкләрен һәм җөмләләрне синтаксик яктан тикшерү тәртибе

  1. Җөмләдән сүзтезмәне аерып алырга.
  2. Сүзтезмәнең төзелешен тикшерергә: иярүче һәм ияртүче сүзләрне күрсәтергә, аларның нинди сүз төркемнәре белән белдерелүен әйтергә, бер – берсенә нинди чаралар ярдәмендә бәйләнүләрен аңлатырга.
  3. Иярүче сүз белән ияртүче сүз арасындагы мәгънә мөнәсәбәтен ачыкларга.

Тикшерү тәртибе

Кышкы урман эчендәге күгелҗем караңгылык башта чыршы канатлары астына посып торды.

Канатлары астына посып тору – исемле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә астына бәйлек сүзе белән бәйләнгән, иярүче сүз ияртүче сүздән аңлашылган процессның урынын белдерә;

Чыршы канатлары – исемле исем сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә билгесез(баш) килеш кушымчасы аша бәйләнгән, иярүче сүз ияртүче сүздән аңлашылган предметның материалын белдерә.

Җөмлә кисәкләре

Баш кисәкләр

  1. Ияне табарга, аның төрен билгеләргә һәм бирелешен аңлатырга.
  2. Хәбәрне табарга, аның төрен билгеләргә һәм бирелешен аңлатырга.

Иярчен кисәкләр

1.Тәмамлыкны табарга, кайсы сүзгә ияргәнен, нинди сорауга җавап биргәнен һәм бирелешен аңлатырга.

  1. Аергычны табарга, кайсы сүзгә ияргәнен табарга, аның төрен билгеләргә һәм бирелешен аңлатырга.
  2. Хәлне табарга, аның төрен билгеләргә, кайсы сүзгә ияргәнен, нинди сорауга җавап биргәнен һәм бирелешен аңлатырга.
  3. Аныклагычны табарга, кайсы сүзгә ияргәнен, нинди сорауга җавап биргәнен һәм бирелешен аңлатырга.

Гади җөмләгә синтаксик анализ

1.Җөмләнең гади икәнлеген билгеләргә.

  1. Җәенкеме – җыйнакмы булуын әйтергә.
  2. Тулымы – кимме булуын ачыкларга.
  3. Составы ягыннан төрен билгеләргә.
  4. Раслаумы – инкарьме икәнен әйтергә.

6.Әйтү максаты ягыннан төрен билгеләргә.

  1. Җөмләнең тойгылы яки гадәти икәнлеген әйтергә.
  2. Анда эндәш һәм кереш сүзләр, тиңдәш һәм аерымланган кисәкләрнең булу – булмавын ачыклап әйтергә.

Тикшерү тәртибе

Йомшак ябалак карлы кышкы кичләр, озын төннәр әнә шундый уйлар эчендә үтте.(М.Мәһдиев)

Бу – гади, җәенке, тулы, ике составлы, раслау, хикәя, гадәти җөмлә; составында тиңдәш ияләр(кичләр, төннәр) һәм тиңдәш аергычлар(йомшак карлы, ябалак карлы) бар.

Кичләр, төннәр – гади ияләр, исемнәр белән бирелгәннәр;

Читайте также:  Какие анализы сдавать для уролога

Үтте – гади фигыль хәбәр, үткән заман хикәя фигыль белән бирелгән.

Йомшак ябалак карлы кышкы – аергычлар, кичке сүзенә ияргәннәр, нинди? соравына җавап бирәләр, сыйфатлар белән бирелгәннәр;

озын – аергыч, төннәр сүзенә ияргән, нинди? соравына җавап бирә, сыйфат белән бирелгән;

шундый – аергыч, уйлар сүзенә ияргән, нинди? соравына җавап бирә, күрсәтү алмашлыгы белән белдерелгән;

уйлар эчендә — хәл, вакыт хәле, үтте сүзенә ияргән, ничек? ни рәвешле? сорауларына җавап бирә, бәйлек сүз белән килгән, исем белән бирелгән.

Тезмә кушма җөмләләргә синтаксик анализ

  1. Җөмләнең тезмә кушма җөмлә икәнлеген әйтергә, аның эчендәге аерым җөмләләрне аерып күрсәтергә.
  2. Кушма җөмлә эчендәге гади җөмләләрнең үзара тезү юлы белән бәйләнүен әйтергә, бәйләүче чараларын күрсәтергә.
  3. Кушма җөмләдәге гади җөмләләр арасына тыныш билгесенең ни өчен куелуын аңлатырга.
  4. Җөмләнең төзелешен күрсәтеп схема төзергә.

(1)Әле яңгыр ява, (2) әле кар ява.

әле-әле
1. 2.

Бу – теркәгечле тезмә кушма җөмлә.

Бәйләүче чара: әле-әле теркәгече.

Җөмләләр арасындагы мәгънә мөнәсәбәте: күренешләрнең алмашынып, чиратлашып килүе.

Иярченле кушма җөмләгә синтаксик анализ

  1. Җөмләнең иярченле кушма җөмлә икәнлеген әйтергә,баш һәм иярчен җөмләләрне күрсәтергә.
  2. Иярчен җөмләнең төзелеш һәм мәгънә төрен билгеләргә, ичрчен җөмләне баш җөмләгә бәйләүче чараны күрсәтергә.
  3. Иярчен һәм баш җөмлә арасына нинди тыныш билгесенең ни өчен куелуын яки куелмавын аңлатырга.
  4. Җөмләнең төзелешен күрсәткән схема төзергә.
  • Күзләреңнән серләр алдым,
  • Син бит шуны сизмәдең.
2.Баш җөмлә.
1. Аналитик иярчен тәмамлык җөмлә.

Күп иярченле кушма җөмлә

  1. Баш һәм иярчен җөмләләрне күрсәтергә, соңгыларының төзелеш һәм мәгънә ягыннан төрен билгеләргә, иярчен җөмләне баш җөмләгә бәйләүче чараны күрсәтергә.
  2. Иярчен һәм баш җөмлә арасына нинди тыныш билгесенең ни өчен куелуын яки куелмавын аңлатырга.
  3. Схема төзергә.
  4. Схема буенча катлаулы кушма җөмләнең төрен билгеләргә.
  • Кап кара урман бар икән: (2) һичбер инсан йөрмәгән, (3) бер ботак киселмәгән һәм
  • мәңге балта кермәгән.(Г.Тукай)

Бу – тиңдәш иярүле күп иярченле кушма җөмлә. Иярчен җөмләләр баш җөмләгә көтерү паузасы ярдәмендә бәйләнгән. Иярчен җөмләләрнең икенчесе һәм өченчесе – үзара санау интонациясе, өченчесе һәм дүртенчесе һәм теркәгече + санау интонациясе

Катнаш кушма җөмлә

  1. Икедән артык җөмлә табып күрсәтергә, алар арасында тезүле бәйләнеш тә, ияртүле бәйләнеш тә булуын исбатларга, бәйләүче чараларны әйтергә.
  2. Тезүле бәйләнешнең баш һәм гади җөмләләр арасында булуын әйтергә.
  3. Схема төзергә.
  4. Схема буенча катлаулы кушма җөмләнең төрен билгеләргә.
  • Мин чыкканда, (2) төнге салкынча дымлы һава бакчадан яңа күтәрелеп кенә бара;

(3) ялан аякны үләннәрнең чыклы салкыны кытыклый; (4) ботаклардан муен тамырына, чиркандырып, салкын тамчылар коела.(Г.Б.)

Бу – катнаш кушма җөмлә. Тезүле бәйләнештәге икенче, өченче һәм дүртенче җөмләләр үзара санау интонациясе белән бәйләнгән. Синтетик иярчен вакыт җөмлә тезүле бәйләнештәге һәр җөмләгә сыйфат фигыль формасы + да кушымчасы аша ияреп килгән.

Бик зур рәхмәт. Сайтыгыз белән дә таныштым, бик зур осталык белән эшләнгән. Уңышлар сезгә.

источник

Татарстан Республикасы Түбән Кама муни ципаль районыны ң

« Аерым фәннәрне тирәнтен өйрәнүче 26 нчы гомуми урта белем бирү мәктәбе»

муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе

Тема: « Тартымлы исемнәрне морфологик яктан тикшерү ».

(4 нче сыйныфның татар төркеме өчен дәрес планы)

Укытучы: Мөбарәкшина Римма Рәфыйк кызы,

I категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы

4 нче сыйныфларның татар төркеме өчен татар теленнән технологик карта

Тартымлы исемнәрне морфологик яктан тикшерү

1. Дидактик: тартымлы исемнәрне табарга өйрәнү, аларның төрләнешен аңлату, тартымлы исемнәргә морфологик анализ ясау күнекмәләрен булдыру өчен шартлар тудыру.

2. Үстерелешле: укучыларның иҗади фикер йөртү сәләтләрен, танып-белү активлыгын, бәйләнешле сөйләм телләрен үстерүгә йогынты ясау.

3. Тәрбияви: туган якка мәхәббәт, сакчыл караш тәрбияләүне дәвам итү.

Тартымлы исемнәрне табарга өйрәнү, аларның төрләнешен аңлата белү.

Тартымлы исемнәргә морфологик анализ ясарга өйрәнү.

Универсаль уку күнекмәләре (УУК)

Шәхси: укуның мөһимлеген (кирәклеген) аңлау хисе булдыру.

Регулятив: эш тәртибен аңлап, уку эшчәнлеген оештыра белү .

Танып – белү: белемнәрне структуралаштыру, нәтиҗә чыгару, аңлап әйтеп бирә белү.

Коммуникатив: сыйныф белән эшләгәндә классташлар фикерен исәпкә алып эш итү, күршең белән хезмәттәшлек итү.

Тартымлы исемнәр, морфологик анализ

Төркемнәрдә, индивидуаль һәм парлы эш.

Татар теле: 4 нче сыйныф өчен дәреслек. Ф.Ф.Харисов, Ч.М. харисова, Р.К. Сәгъдиева. – Казан: “Мәгариф-Вакыт” нәшрияты,2014.

Интерактив такта, проектор, ноутбук, презентация ,таратма материаллар — карточкалар

Нәтиҗәгә ирешү өчен биремнәр системасы (Укытучы, укучы эшчәнлеге)

Максат: укучыларның дәрескә хәзерлеген күзәтү, барлау; белем алырга әзерлек алып бару.

— Исәнмесез, хәерле көн сезгә!

— Сезгә дә хәерле көннәр, укучылар, утырыгыз. Бүген кем де журный?

— Бүген сыйныфта мин де журный . Дәрестә барысы да бар. Бүген 20нче ноябрь.

Шәхси: Укуның мөһимлеген аңлау

Коммуникатив: Укытучы – укучы эшчәнлеге

II. Белемнәрне актуальләштерү.

Максат: белем алуга карашларын ачыклау, алдагы дәрестә алган белемнәрен тикшерү

1.Тест эшләү, аны бергәләп тикшерү.

2.Тартым турында белгәннәрне искә төшерү

Тартымлы исемнәр турындагы белемнәрне гомумиләштерү

Шәхси: Үз мөмкинлекләрен аңлап, үзенә дөрес бәя бирү

Регулятив: контроль (нәтиҗәне тикшерәләр)

Коммуникатив: Укытучы – укучы эшчәнлеге

Танып – белү: белемнәрне структуралаштыру

Максат: Яңа теманы өйрәнү һәм аңлау өчен этәргеч бирү

Укучылар кәгазь битенә язылган шигырь юлларын укыйлар .1

— Укучылар, шигырьдән тартым белән төрләнгән исемнәрне табыгыз әле. –

Бу тартымлы исемнәр турында нәрсә әйтә аласыз? Алар турында тагын нәрсәләр беләсез? Шигырьдән соң бирелгән үрнәккә карагыз әле.

— Димәк, без сезнең белән бүген нәрсә эшләргә өйрәнәбез?

— Тартымлы исемнәргә морфологик анализ ясарга өйрәнәбез.

Тартымлы исемнәргә морфологик анализ ясау күнекмәләре алу

Танып – белү: проблеманы формалаштыру, кирәкле мәгълүматны аерып ала белү

Коммуникатив: Укытучы – укучы эшчәнлеге

Регулятив: үзләштерелергә кирәк белемнәрне аңлау һәм ачыклау

Максат: алган белемнәрне гомумиләштерү һәм уку күнекмәләрен, бәйләнешле сөйләм телен үстерү.

Морфологик анализ үрнәге төркемнәрдә кабатлана. Һәр төркемнән бер укучы кагыйдәне әйтеп чыга. Исемнәргә морфологик анализ язма рәвештә башкарыла. Бу сүзләр белән җөмләләр уйлыйлар.

Төркемнәрдә эш. Һәрбер төркемгә бер табышмак2. Табышмакларның җавабын табарга, тартым белән төрләнгән икешәр исемгә морфологик анализ ясарга:

Мәкальләрдә3 тартым кушымчаларын куеп күчереп язарга. Укучылар мөстәкыйль рәвештә, тиешле хәрефләр куеп, мәкальләрне күчереп язалар. 2 тартымлы исемгә морфологик анализ ясыйлар.

“ Кайсы сүз артык?” уены. Һәр рәттән тартым белән төрләнмәгән сүзне билгеләргә.

2. урамыбыз, сыйныф, тәрәзәсе, өстәлләре;

3. фамилиясе, чәче, шәһәр, авылыгыз.

Тартымлы исемнәрне табарга өйрәнү, аларның төрләнешен дөрес билгеләү һәм морфологик анализ ясау күнекмәләрен булдыру

Шәхси: Укуның мөһимлеген аңлау

Коммуникатив: Аралашу бурычлары нигезендә үзеңнең фикерләреңне тулы һәм төгәл итеп әйтеп бирә белү.

Танып – белү: белемнәрне структуралаштыру

Регулятив: үзләштерелергә кирәк белемнәрне аңлау һәм ачыклау

Максат: алган белемнәрне гомумиләштерү һәм уку күнекмәләрен, бәйләнешле сөйләм телен үстерү.

Укучылар сүзлек диктанты язалар. Укучылар тартым белән төрләнгән сүзләрне язалар, төрләнешен билгелиләр. Һәр төркем 1 сүзгә морфологик анализ ясый.

Дәресем, шәһәре, суларың, авылыбыз, юлларың, һавабыз, урманнары, паркы, елгаларыбыз, чишмәләрегез.

Парларда тикшерү, нәтиҗә ясау.

Бүген без дәрестә нәрсә өйрәндек? Кем үзе өчен яңа белем ала алды? Нинди авырлыклар булды? Укучылар сорауларга җавап бирәләр, нәтиҗә ясыйлар.

Тартымлы исемнәрнең төрләнешен дөрес билгеләү һәм морфологик анализ ясау күнекмәләрен булдыру

Шәхси: Үз белемен билге белән бәяләүне өстен күрү.

Коммуникатив: Аралашу бурычлары нигезендә үзеңнең фикерләреңне тулы һәм төгәл итеп әйтеп бирә белү

Танып – белү: белемнәрне структуралаштыру, нәтиҗә чыгару, аңлап әйтеп бирү

Укучылар үз белемнәрен бәялиләр.

*Мин барысын да аңладым һәм эталон буенча эшли һәм дустыма ярдәм итә алам.(5 ле куела).

*Мин аңладым, эталон буенча эшли алам (“4”ле куела).

*Мин аңладым, тик сорауларым калды (“3” ле куела).

Үз-үзеңне бәяләп, билге куярга өйрәнү

Шәхси: Үз мөмкинлекләрен аңлап, үзенә дөрес бәя бирү, билге критериесе булу.

Регулятив: Бәяләү (үзләштерелергә кирәк белемнәрне аңлау һәм ачыклау)

1. Иҗади эш язу. “Туган ягым” темасына тартымлы исемнәр кулланып, хикәя язарга.

2.Әдәби уку дәреслегеннән тартымлы исемнәр кергән 4 җөмлә табып язарга.

3. Дәреслектән 79нчы күнегүне эшләргә.

Иҗади һәм эзләнү эшләре башкарырга өйрәнү

Танып – белү: иҗади һәм эзләнү характерындагы проблемаларны хәл итү юлларын мөстәкыйль билгеләү.

Шәхси: Укуның мөһимлеген, үзеңне камилләштерү өстендә эшләргә кирәклекне аңлау

1 Иң матур сүз.Ата-аналар һәм балалар бакчасы тәрбиячеләре өчен хрестоматия. – Казан: “Мәгариф” нәшрияты, 2000.

2 Иң матур сүз. Ата-аналар һәм балалар бакчасы тәрбиячеләре өчен хрестоматия. – Казан: “Мәгариф” нәшрияты, 2000.

3 Иң матур сүз.Ата-аналар һәм балалар бакчасы тәрбиячеләре өчен хрестоматия. – Казан: “Мәгариф” нәшрияты, 2000.

источник

Адрес: Ағиҙел ҡалаһы, 2-се урта мәктәп

Һүҙгә фонетик анализ яһау тәртибе

1. Һүҙгә транскрипция яһарға

2. Һүҙҙең баҫымын ҡуйырға; һүҙҙе ижектәргә бүлеп, уларҙы анализларға (баҫымлымы, баҫымһыҙмы, асыҡмы, ябыҡмы)

3. Һүҙҙәге өн һәм хәреф һандарын билдәләргә

4. Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәргә характеристика бирергә

Миҫал: яҡшы [яҡшы];1 ижек- ябыҡ, баҫымһыҙ; 2 ижек- асыҡ, баҫымлы; 5өн, ғ хәреф. Я хәрефе ике өндө белдерә.

я-[й]- тартынҡы, ышҡыулы, талғын, тел уртаһы, яңғырау

[а]- һуҙынҡы, урта рәт һуҙынҡыһы, баҫымһыҙ

ҡ-[ҡ]- тарт, шартлаулы, тел арты, шаулы, парлы, һаңғырау.

ш-[ш]- тарт, тел алды, ышҡыулы, шаулы, парлы, һаңғырау

ы-[ы]- һуҙынҡы, урат рәт һуҙынҡыһы, иренләшмәгән, ҡалын, баҫымлы.

Һүҙ составы буйынса анализ яһау тәртибе

1. Һүҙҙең тамырын, ялғауҙарын айырырға

2. Ялғауҙың төрөн билдәләргә (һүҙ яһаусы, форма яһаусы, һүҙ үҙгәртеүсе)

3. Һүҙҙең нигеҙен, тамырмы, ҡушмамы икәнен билдәләргә. Яһалма булһа, яһалыу юлын күрһәтергә (һүҙҙәрҙе ҡушыу, бәйләү, парлау, ҡабатлау, ҡыҫҡартыу)

Миҫал: Китапханасыға- 1) һүҙҙең тамыры: китап һәм хана; ялғауҙары: -сы,- ға

2) –сы- яһаусы ялғау; -ға-үҙгәртеүсе ялғау, төбәү килеш ялғауы;

3) һүҙҙең нигеҙе- китапханасы, ҡушма нигеҙ.

Һүҙ төркөмдәренә морфологик анализ яһау тәртибе

Исемдәргә морфологик анализ

1. Һүҙҙең башланғыс формаһы.

7. Хәбәрлек менән үҙгәрһә-хәбәрлек заты.

8. Һөйләмдәге синтаксик фунцияһы.

Миҫал: Зәңгәр күк тажым, сыбар ер- тәхетем,

Үҙем- азат йән, аҡ ҡояш- бәхетем (Ш.Бабич)

Күк- исем, нимә һорауына яуап бирә, предметты аңлата, башланғыс формаһы-күк; яһалышы- тамыр исем; уртаҡлыҡ исем; төп килештә; берлектә, һөйләмдә эйә булып килгән.

Сифаттарға морфологик анализ

1. Һүҙҙең башланғыс формаһы.

3. Сифаттың дәрәжәһе (төп, сағыштырыу, артыҡлыҡ, аҙһытыу).

4. Һөйләмдәге синтаксик функцияһы.

Миҫал: Яҙҙар етә, ана тамсы тама,

Йылы саҡтар килә яҡынлап. (Ш.Бабич)

Йылы — сифат, предметтың билдәһен белдерә; башланғыс формаһы- йылы; төп сифат (дәрәжә менән үҙгәрә ала); төп дәрәжәлә; һөйләмдә аныҡлаусы булып килгән.

Һандарға морфологик анализ

1. Һүҙҙең башланғыс формаһы.

3. Төркөмсәһе (төп, тәртип, бүлем, йыйыу, сама, кәсер һандары)

4. Әгәр һан исем урынында килһә, килеше

5. Исем урынында килеп, эйәлек һәм хәбәрлек менән үҙгәрһә, затын күрһәтергә.

6. Һөйләмдәге синтаксик функцияһы.

Дүртте- башланғыс формаһы- дүрт, ябай, төп һан, исем урынына килгән, төбәү килештә, һөйләмдә тултырыусы булып килгән.

Алмаштарға мофологик анализ

1. Һүҙҙең башланғыс формаһы.

2. Төркөмсәһе (зат, күрһәтеү, һорау, билдәләү, билдәһеҙлек, юҡлыҡ, эйәлек).

3. Исем урынында килһә, килеше.

6. Һөйләмдәге синтаксик функцияһы.

Миҫал: Һин (китап) йыуатҡыс, һин уятҡыс, һин минең ысын атам (Ш.Бабич).

Һин- алмаш, исемде алмаштырған, башланғыс формаһы- һин, төркөмсәһе- зат алмашы, төп килештә, 2- се зат, берлектә, һөйләмдә эйә булып килгән.

Читайте также:  Географический язык какие анализы сдать

Ҡылымдарға морфологик анализ

1. Һүҙҙең башланғыс формаһы.( тамыр- 2- се зат, берлектә, бойороҡ һөйкәлеше)

2. Яһалышы (тамыр, яһалма, ҡушма)

4. Һөйкәлеше (хәбәр, бойороҡ, шарт, теләк)

5. Төркөмсәһе (исем, сифат, уртаҡ, хәл ҡылымдар өсөн)

6. Заманы (хәбәр һөйкәлешендәге һәм сифат ҡылымдар өсөн)

7. Заты (хәбәр, бойороҡ, шарт, теләк һөйкәлешендәге ҡылымдар өсөн)

8. Һаны (хәбәр, бойороҡ, шарт, теләк һөйкәлешендәге ҡылымдар өсөн)

9. Формаһы (хәл ҡылымдар өсөн)

10. Күсемлелеге, күсемһеҙлеге.

11. Йүнәлеше (төп, ҡайтым, төшөм, уртаҡлыҡ, йөкмәтеү)

12. Һөйләмдәге синтаксик функцияһы

Миҫал: Нурлы яҙ! Балҡый ҡояш. Аһ! Белмәйһегеҙ мин шатланам. (Ш.Бабич)

Балҡый — ҡылым, ни эшләй? Һорауына яуап бирә, эш- хәрәкәтте аңлата, башланғыс формаһы- балҡы, барлыҡта, хәбәр һөйкәлешендә, хәҙерге заман, 3- сө зат, берлектә, күсемһеҙ, төп йүнәлештә, һөйләмдә хәбәр булып килгән.

Рәүештәргә мофологик анализ

1. Мәғәнәләре буйынса төркөмсәһе (төп, ваҡыт, урын, оҡшатыу- сағыштырыу, күләм- дәрәжә, сәбәп, маҡсат, рәүештәре)

2. Яһалышы (тамыр, яһалма, ҡушма)

3. Дәрәжәһе (төп, сағыштырыу, артыҡлыҡ)

4. Һөйләмдәге синтаксик функцияһы.

Миҫал: Сыҡ, йәнем, төн зинданынан, күккә ос, йәмләп йәнә. (Ш.Бабич)

Йәнә — рәүеш, нисек? һорауына яуап бирә, мәғәнәһе буйынса- төп рәүеш, тамыр рәүеш, төп дәрәжәлә, һөйләмдә хәл булып килгән.

Теркәүестәргә морфологик анализ

1.Теркәүестең төркөмсәһен билдәләү: теҙеүме әллә эйәртеү теркәүесеме икәнен асыҡлау:

— теҙеү теркәүесе булһа, төркөмсәһен билдәләү (йыйыу, ҡаршы ҡуйыу, бүлеү, аныҡлау);

— эйәртеү теркәүесе булһа, төркөмсәһен билдәләү (шарт, сәбәп, һөҙөмтә, кирелек, оҡшатыу).

2. Составы буйынса төрө: ябаймы, ҡушмамы

Мәҫәлән: Күкте болоттар ҡапланы, ләкин ямғыр һибәләмәй

Ләкин — теҙеү, ҡаршы ҡуйыу теркәүесе, ябай.

Бәйләүестәргә морфологик анализ

— Төп йәки эйәлек килеш бәйләүестәре

— Төбәү йәки төп килеште талап итеүсе бәйләүестәр

— Сығанаҡ килеште талап итеүсе бәйләүестәр

Мәҫәлән: Таштуғайҡай елле туғай икән, сәскәләре ҡойола ел менән. (Халыҡ йырынан)

Менән- һүҙҙәрҙе бәйләү өсөн ҡулланылған, төп килештә торған ел исеменән һуң килгән.

Киҫәксәләргә морфологик анализ

Мәғәнәһе буйынса төркөмсәһен билдәләү (һорау, көсәйтеү, раҫлау, икеләнеү, сикләү)

Миҫал: Матурлыҡ туйҙа кәрәк, мөхәббәт көн дә кәрәк. (әйтем)

Дә — көсәйтеү- раҫлау киҫәксәһе.

Модаль һүҙҙәргә морфологик анализ

1. Мәғәнәләре буйынса төрөн билдәләргә

2. Предикатив модаль һүҙҙәрҙең синтаксик функцияһын асыҡларға.

Мәҫәлән: Батырға ла ял кәрәк .(Әйтем)

Кәрәк- эш- хәрәкәттең кәрәклеген белдергән модаль һүҙ; һөйләмдә хәбәр булып килгән.

Ымлыҡтарға морфологик анализ

Бирелгән мәғәнәһен билдәләргә.

1. Их, рәхәт шыуа сана, юрта ат талғын ғына,

Яҡ- яғымда киң ялан йоҡлап ята тып- тын ғына.

Йырлай башлайым, шунда һалҡын ел иҫеп, йырҙы киҫә,

Ай, уҫал ел ҡырҙағы бар йәмде, бар моңдо киҫә. (Ш.Бабич)

2. Аһ, бөгөн донъя кейенгән ҡыҙға оҡшап тәп- тәтәй,

Ҡыҙ булып баҫҡан тәбиғәт донъяға ап-аҡ тәпәй. (Ш.Бабич)

Их — ҡәнәғәт булыуҙы, рәхәтлекте, шатлыҡты белдерә;

Ай — асыуҙы, ҡәнәғәт булмауҙы белдерә;

источник

Морфология

  • 1. Морфологиянең өйрәнү предметы һәм бурычлары .
  • 2. Морфологиянең тел белеме тармаклары белән бәйләнеше .
  • 3. Грамматик категория турында төшенчә. Грамматик форма һәм грамматик мәгънә
  • 4. Функциональ-семантик категорияләр .

Морфемика

  • 5. Морфемика һәм аның тел белемендә тоткан урыны .
  • 6. Морфема һәм аның төрләре .
  • 7. Сүз тамыры һәм аның үзенчәлекләре .
  • 8. Кушымчалар һәм аларны төркемләү .
  • 9. Кушымчаларның төзелеше һәм вариантлары .
  • 10. Морфема һәм морфонемалар .
  • 11. Кушымчаларның ялгану тәртибе .
  • 12. Кушымчаларның кулланылу дәрәҗәсе .
  • 13. Кушымчаларда омонимия күренеше .
  • 14. Сүз нигезе һәм аның төрләре .

Морфологик анализ үрнәкләре .

Сүз ясалышы

  • 15. Сүз ясалышы һәм аның тел белемендәге урыны .
  • 16. Сүз ясалыш структурасы .
  1. Сүз ясалыш мәгънәсе .
  2. Сүз ясалыш тибы .
  3. Сүз ясалыш моделе (калыбы) .
  4. Сүз ясалыш оясы .
  5. Сүз ясалыш чылбыры .
  • 17. Морфологик ысул белән сүз ясалышы .
  • 18. Синтаксик ысул белән сүз ясалышы (сүз кушу ысулы) .
  1. Кушма һәм тезмә сүзләр ясалышы .
  2. Кушма һәм тезмә сүзләрне аеру мәсьәләсе .
  3. Тезмә сүзләр һәм сүзтезмәләр .
  4. Идиоматик сүзтезмәләрдән ясалган кушма һәм тезмә сүзләр .

5. Парлы сүзләр ясалышы (копулятив ысул) .

  1. Кыскартылма кушма сүзләр (аббревиатуралар) .
  • 19. Морфологик-синтаксик ысул белән сүз ясалышы (конверсия) .
  1. Морфологик-синтаксик ысул белән исем ясалышы .
  2. Морфологик-синтаксик ысул белән ясалган сыйфатлар .
  3. Морфологик-синтаксик ысул белән ясалган рәвешләр, алмашлык-

Сүз ясалышы буенча анализ үрнәкләре .

Сүз төркемнәре

  • 20. Татар телендә сүзләрне төркемләү принциплары .
  • 21. Татар телендә сүз төркемнәре .
  • 22. Сүз төркемнәренең үзара мөнәсәбәте .
  1. Исем-сыйфат мөнәсәбәте .
  2. Сыйфат-рәвеш мөнәсәбәте .

Мөстәкыйль сүз төркемнәре

  • 23. Гомуми төшенчә .
  • 24. Исемнең лексик-грамматик төркемнәре .

1. Ялгызлык һәм уртаклык исемнәр .

2. Предметлыкны белдерә торган исемнәр .

3. Конкрет һәм абстракт мәгънәле исемнәр .

Исемнең грамматик категорияләре

  • 25. Сан категориясе .
  1. Берлек сан һәм аның грамматик мәгънәләре .
  2. Исемнең күплек формасы. -лар кушымчасының грамматик
  1. Күплек сан мәгънәсен башка чаралар белән белдерү .
  • 26. Хәбәрлек категориясе .
  • 27. Исемнең килешләр белән төрләнеш үзенчәлекләре .

Килешләрнең грамматик мәгънәләре

  • 28. Килешләрнең грамматик мәгънәләре һәм исемнең синтаксик функцияләре
  • 29. Баш килеш .
  • 30. Иялек килеше .
  • 31. Юнәлеш килеше .
  • 32. Төшем килеше .
  • 33. Чыгыш килеше .
  • 34. Урын-вакыт килеше .
  • 35. Килеш категориясен өйрәнүгә карата .
  • 36. Исемнең тартым белән төрләнеш үзенчәлекләре .
  • 37. Тартымның мәгънәләре һәм сөйләм эчендә кулланылыш үзенчәлекләре
  • 38. Тартымлы исемнәрнең килеш белән төрләнеше .
  • 39. Гомуми төшенчә .
  • 40. Морфологик (кушымчалау) ысул белән исем ясалышы .
  • 41. Сүз кушу ысулы белән исем ясалышы (синтаксик ысул) .
  • 42.Морфологик-синтаксик ысул белән исем ясалышы (конверсия)

Морфологик анализ үрнәкләре .

  • 43. Гомуми төшенчә .
  • 44. Сыйфатларның исемләшүе .
  • 45. Сыйфатларның лексик-грамматик төркемчәләре .
  • 46. Сыйфатларның лексик-семантик төркемчәләре .
  • 47. Сыйфат дәрәҗәләре .
  • 48. Морфологик ысул белән сыйфат ясалышы .
  1. Исемнән сыйфат ясагыч кушымчалар .
  2. Фигыльдән сыйфат ясагыч кушымчалар . .
  • 49. Сүз кушу ысулы белән сыйфат ясалышы .
  • 50. Морфологик-синтаксик ысул белән сыйфат ясалышы (конверсия) .
  • 51. Сыйфат сүз төркемен өйрәнүгә карата .

Морфологик анализ үрнәкләре .

  • 52. Гомуми төшенчә .
  • 53. Сан төркемчәләре .
  1. Микъдар саны .
  2. Тәртип саны .
  3. Чама саны .
  4. Бүлем саны .
  5. Җыю саны .
  • 54. Санның башка сүз төркемнәренә мөнәсәбәте .

Морфологик анализ үрнәкләре .

  • 55. Гомуми төшенчә .
  • 56. Алмашлыкларны төркемләү .
  • 57. Алмашлыкларның мәгънә буенча төркемчәләре .
  • 58. Зат алмашлыклары .
  • 59. Күрсәтү алмашлыклары .
  • 60. Сорау алмашлыклары .
  • 61. Билгеләү алмашлыклары .
  • 62. Билгесезлек алмашлыклары .
  • 63. Юклык алмашлыклары .
  • 64. Тартым (нисбәтләү) алмашлыклары .
  • 65. Ясалышы буенча алмашлыкларның төрләре .

Морфологик анализ үрнәкләре .

  • 66. Гомуми төшенчә .
  • 67. Фигыльнең башлангыч формасы (нигезе) .
  • 68. Фигыльнең лексик-грамматик һәм лексик-семантик төркемнәре .
  • 69. Мөстәкыйль мәгънәле һәм ярдәмче фигыльләр .

Фигыльнең грамматик категорияләре

  • 70. Фигыльнең барлык-юклык формасы .
  • 71. Зат категориясе .
  • 72. Наклонение категориясе .
  • 73. Заман категориясе .

Затланышлы фигыль формалары

  • 74. Гомуми төшенчә .
  • 75. Хәзерге заман хикәя фигыль .

үткән заман хикәя фигыльләр

  • 76. Категорик үткән заман хикәя фигыль .
  • 77. Нәтиҗәле үткән заман хикәя фигыль .
  • 78. Тәмамланмаган үткән заман хикәя фигыль .
  • 79. Күптән үткән заман хикәя фигыль .
  • 80. Кабатлаулы үткән заман хикәя фигыль .

Киләчәк заман хикәя фигыльләр

  • 81. Билгесез киләчәк заман хикәя фигыль .
  • 82. Катгый киләчәк заман хикәя фигыль .
  • 83. Киләчәк-үткән заман хикәя фигыль .
  • 84. Башка фигыль формаларының заман мәгънәсендә кулланылышы (заман категориясенең функциональ-семантик кыры)
  1. Тасвирлама фигыль формалары .
  2. -ган бар/-ган юк әйләнмәсе .
  • 85. Боерык фигыльнең кулланылыш үзенчәлекләре .
  • 86. Боерык фигыльнең функциональ-семантик кыры .
  • 87. Шарт фигыльнең кулланылыш үзенчәлекләре .
  • 88. Шарт фигыльнең функциональ-семантик кыры .
  • 89. Теләк наклонениесе (теләк фигыль) .
  • 90. Шартлы теләк наклонениесе .
  • 91. Модаль мәгънә белдерә торган аналитик фигыль формалары .
  1. Мөмкинлек (мөмкин түгеллек) һәм кирәклек, тиешлек модаль

мәгънәсен белдергән төзелмәләр .

2. Бул ярдәмче фигыле белән ясалган тасвирлама формалар .

3. Иде, ит, кыл һ.б. ярдәмче фигыльләр белән ясалган модаль

  • 92. Гомуми төшенчә .
  • 93. Төп юнәлеш .
  • 94. Төшем юнәлеше .
  • 95. Кайтым юнәлеше .
  • 96. Уртаклык юнәлеше .
  • 97. Йөкләтү юнәлеше .
  • 98. Гомуми төшенчә .
  • 99. Эшнең үтәлү дәрәҗәсен кушымчалар ярдәмендә белдерү .
  • 100. Эшнең үтәлү дәрәҗәсен аналитик юл белән белдерү .

1. Эшнең вакытка мөнәсәбәтле үтәлү характерын белдерә торган

2. Эшнең субъект-объектка карата юнәлешен белдерә торган ана-

3. Модаль мәгънә белдерә торган аналитик фигыльләр .

  • 101. Дәрәҗә категориясен өйрәнүгә карата .

Үткән заман сыйфат фигыль

  • 103. Ясалышы һәм төп функцияләре .
  • 104. -ган кушымчалы сыйфат фигыльнең заман белдерү үзенчәлекләре
  • 105. Үткән заман сыйфат фигыльдә башкаручы затның белдерелүе .
  • 106. Сыйфат фигыльле әйләнмәләр һәм икенчел формалар .

Киләчәк заман сыйфат фигыльләр

  • 107. -ыр/-ер (-ар/-әр), формасы. Ясалышы һәм мәгънәләре .
  • 108. -ыр/-ер кушымчалы сыйфат фигыльнең заман белдерү үзенчәлекләре
  • 109. —ыр/-ер кушымчалы киләчәк заман сыйфат фигыльдә эш башкаручы субъектның белдерелүе
  • 110. -ыр/-ер кушымчалы сыйфат фигыльнең исемләшүе һәм исем фигыль мәгънәсендә кулланылуы
  • 111. -ыр/-ер кушымчалы сыйфат фигыльдән ясалган икенчел формалар
  • 112. -асы/-әсе, -ыйсы/-исе кушымчалы сыйфат фигыль .
  • 113. -асы кушымчалы сыйфат фигыльнең исемләшүе һәм исем фигыль мәгънәсендә кулланылуы
  • 114. -асы формасының мөстәкыйль җөмләнең хәбәре функциясендә кулланылуы
  • 115. -асы формасы нигезендә ясалган модаль әйләнмәләр .
  • 116. -ачак/-әчәк, -ячак/-ячәк кушымчалы сыйфат фигыль .

Хәзерге заман сыйфат фигыльләр

  • 117. -учы/-үче кушымчалы сыйфат фигыль. Ясалышы һәм мәгънәләре .
  • 118. -учы формасының заман белдерү үзенчәлекләре .
  • 119. -учы формасында эш башкаручы субъектның белдерелүе .
  • 120. -учы формасының исемләшүе һәм исемгә күчүе .
  • 121. торган формалы сыйфат фигыль .
  • 122. торган формасында заман мәгънәсенең белдерелүе .
  • 123. торган формасында эш башкаручы субъектның белдерелүе .
  • 124. Гомуми төшенчә .
  • 125. -ып/-еп кушымчалы хәл фигыль .
  • 126. /, —ый/ кушымчалы хәл фигыль .
  • 127. -гач/-гәч кушымчалы хәл фигыль .
  • 128. -ганчы/-гәнче кушымчалы хәл фигыль .
  • 129. Хәл фигыль формаларының үсеш-үзгәрешенә карата .
  • 130. Гомуми төшенчә .
  • 131. Исем фигыльнең килеш белән төрләнү үзенчәлекләре .
  • 132. Исем фигыльнең тартым белән төрләнеше .
  • 133. Инфинитивның ясалышы, семантикасы, кулланылыш үзенчәлекләре
  • 134. Морфологик юл белән фигыль ясалышы .
  • 135. Синтаксик юл белән фигыль ясалышы .

Морфологик анализ үрнәкләре .

Рәвеш

  • 136. Гомуми төшенчә .
  • 137. Рәвешләрнең мәгънә буенча төркемчәләре .
  • 138. Рәвешләрнең лексик составы .
  • 139. Морфологик юл белән рәвеш ясалышы .
  • 140. Синтаксик юл белән рәвеш ясалышы .
  • 141. Морфологик-синтаксик юл белән рәвеш ясалышы (конверсия) .

Морфологик анализ үрнәкләре .

Аваз ияртемнәре

  • 142. Гомуми төшенчә .
  • 143. Аваз ияртемнәре һәм аларның лексик-семантик (тематик)төркемнәре
  1. Хайван, җәнлек, кош-корт, бөҗәк тавышларын тасвирлый торган аваз ияртемнәре
  1. Җансыз предметлар чыгарган тавышларга охшатып ясалган аваз ияртемнәре

3. Кеше хәрәкәте тудырган тавышка охшатып ясалган аваз ияртемнәре

  1. Кеше тавышына охшатып ясалган аваз ияртемнәре .
  • 144. Образ ияртемнәре .
  • 145. Ияртемнәрнең структур төзелеше .
  • 146. Ияртемнәр нигезендә сүз ясалышы .

Морфологик анализ үрнәкләре .

Ярдәмлек сүз төркемнәре

  • 147. Гомуми төшенчә .
  • 148. Бәйлекләрне төркемләү .
  • 149. Бәйлекләрнең мәгънәләре .
  • 150. Бәйлек сүзләр һәм бәйлек ролендә йөрүче ярдәмче исемнәр .
  • 151. Гомуми төшенчә .
  • 152. Теркәгечләрне төркемләү .
  1. Тезүче теркәгечләр .
  2. Ияртүче теркәгечләр .

Модаль сүз төркемнәре

  • 153. Гомуми төшенчә .
  • 154. Кисәкчәләрнең мәгънәләре .

Морфологик анализ үрнәкләре .

  • 155. Гомуми төшенчә .
  • 156. Ымлыкларның структур төрләре һәм ясалышы .
  • 157. Ымлыкларның мәгънә буенча төрләре .
  1. Эмоциональ ымлыклар һәм аларның семантик төркемчәләре .
  2. Ихтыярны белдерүче ымлыклар .

Морфологик анализ үрнәкләре .

Модаль сүзләр

  • 158. Гомуми төшенчә .
  • 159. Модаль сүзләрнең кулланылыш үзенчәлекләре .

Морфологик анализ үрнәкләре .

Татар теле морфологиясен өйрәнү тарихыннан .

источник